بافت فَرَت

هجده سال است پشت دستگاه می‌نشینم. اسم این کار بافت فرت است؛ فرآیند بافت حوله از نخ پنبه شروع می‌شود و به طاقه کنترل‌شده می‌رسد. من زهرا محمدی‌ام، بافنده ارشد هُناباف در بیرجند. پوشش سیلیکونی روی نخ نمی‌زنیم. ریشه پایین کار ادامه تار است. اگر سطح موج بردارد، آن طاقه به فروشگاه نمی‌رود. کارگاه در بیرجند است، خراسان جنوبی. نشانی: بلوار صنعت و معدن، صنعت و معدن ۱، نبش شهید قائنی ۱، پلاک ۳. اگر می‌آیید اول به ۰۹۱۵ ۴۰۰ ۵۰۳۷ زنگ بزنید یا به info@honabaf.ir بنویسید. شنبه تا پنجشنبه نه تا هفده. سرزده وسط رج نمی‌آیم پشت در. طاقه را خودم از دستگاه پایین می‌آورم و روی میز کنترل می‌گذارم.

صبح با بوی نخ شروع می‌شود، نه با شعار. کلاف را باز می‌کنیم. پنبه است. پرز مصنوعی جذب‌کُش روی آن نیست.

دستگاه را از شب نمی‌خوابانیم کثیف. پود پاره و گره اضافه را همان عصر جمع می‌کنیم تا صبح چله تمیز باشد. اگر گرد نخ روی شانه بماند، رج اول روز نایکدست می‌شود.

ورود نخ به دستگاه

نخ را صبح نگاه می‌کنیم. شماره. یکدستی تاب. گره کارخانه. لکه روغن. دورنگی داخل یک بوبین. هر کدام باشد، آن کلاف کنار می‌رود. طاقه فروشگاه از نخ مشکوک بافته نمی‌شود.

رطوبت هوا مهم است. اگر هوا خشک باشد پود شکننده می‌شود. در بیرجند بعضی روزهای بهار و تابستان نخ خشک می‌شود. همان صبح کمی رطوبت به محیط می‌دهیم یا از پود نازک‌تر شروع نمی‌کنیم. این کار رمانتیک نیست. پود پاره یعنی رج خراب.

رنگ‌ها را جدا می‌چینیم. زرشکی دیبا کنار سفید مه آرا روی یک میز قاطی نمی‌شود. نوار زرد ماهورا از زردهای دیگر جداست. سرمه‌ای بوبین خودش را دارد.

پوشش سیلیکونی براق نمی‌زنیم. آن لایه جلوی ورود آب به نخ را می‌گیرد. اگر روی طاقه انگشت بکشید، جناغی را حس می‌کنید، نه سطح لزج. اگر حوله دیگری در خانه آب را پس می‌زند، احتمالاً نرم‌کننده یا پوشش رویش مانده.

آدم پشت دستگاه را در صفحه بافندگان کارگاه نوشته‌اند. من همان‌جا با نام خودم هستم. رج را که خراب کنم، اسم خودم پای آن است.

چله تارهای طولی است. عرض طاقه از چله می‌آید. طول حوله هم از همین تار. اگر چله شل باشد جناغی نامیزان می‌شود. اگر بیش از حد سفت باشد تار پاره می‌شود.

چله‌کشی روی دستگاه سنتی است. از شب قبل کشیده‌ایم یا همان صبح، بسته به اینکه کدام مدل در نوبت است. برای دست ۵۰×۸۰ مثل لیانا چله کوتاه‌تر از حمام است. برای دیبا با عرض ۱۱۰ و طول ۲۰۰ چله طولانی است و وقت بیشتری می‌گیرد.

ریشه را از همین‌جا حساب می‌کنیم. تار را بلندتر می‌گذاریم تا بعد از بافت همان تار ریشه شود. اگر کسی ریشه را بدوزد روی لبه بریده‌شده، آن کار فَرَت این کارگاه نیست.

عرض و تراکم از روی نمونه تأییدشده تنظیم می‌شود. لیانا پنجاه در هشتاد است. اگر طول شد شصت و پنج، آن طاقه لیانای خراب هم نیست؛ رد است. رایا پنجاه و پنج در نود است. چله را برای همان عرض می‌کشیم. طاقه را بعداً «تقریباً» نمی‌بُریم.

نقش غالب جناغی است. هرینگبون. نوار رنگی افقی حاشیه را مشخص می‌کند. بعضی مدل‌ها زمینه ساده دارند و نوار در یک لبه است، مثل مه آرا. بعضی تمام سطح راه راه است، مثل ماهور.

برای عوض کردن رنگ نوار، پود را در لبه تمام می‌کنیم، گره درست زیر بافت می‌ماند، پود رنگی جدید از همان رج می‌آید. اگر پود را وسط عرض عوض کنم نوار می‌شکند. در پرنیان نوار خاکستری و خردلی پهن است؛ شکستن آنجا زود دیده می‌شود.

تراکم را با انگشت می‌فهمم. در یک بند انگشت باید پودها قفل نشسته باشند، نه گود و نه سنگ. شل یعنی آب بد گرفته می‌شود. سفت یعنی بعد از شست طاقه جمع می‌شود و از رواداری دو تا سه درصد بیرون می‌زند. این را با فشار شانه تنظیم می‌کنم، نه با شعار تراکم.

اگر تار وسط کار پاره شود، گره درست زیر پود پنهان می‌شود. گره مرده آن است که روی سطح بماند و بعد از دو شست باز شود. هجده سال است فرقم را می‌فهمم. گره مرده را به فروشگاه نمی‌فرستم.

بافت فَرَت: جناغی و رج

بعد از چله، بافت شروع می‌شود. هر رج باید با رج قبلی قفل شود. عجله یعنی موج روی سطح.

من پشت دستگاه می‌نشینم. دست روی پود، چشم روی نوار. اگر نوار سفید دیبا کج برود، همان‌جا اصلاح می‌کنم. اگر بعد از یک وجب کجی بماند، طاقه رد است. اصلاح دیر یعنی جای وصله روی سطح.

زمان به ابعاد بستگی دارد. دستمال ماهورا ۵۰×۵۰ زمان کمتر می‌برد. ماهور ۵۰×۶۰ کمی بیشتر. رایا ۵۵×۹۰ هنوز کوچک است. نیورا و ترنج ۱۱۰×۱۵۰ نصف روز تا بیشتر، بسته به تراکم و وقفه. دیبا ۱۱۰×۲۰۰ یک روز کامل یا بیشتر. مه آرا ۱۱۰×۱۸۰ نزدیک حمام است، کمی کوتاه‌تر.

لیانا ۵۰×۸۰ بین دستمال و باشگاه کوچک است. اگر نوار زیاد عوض شود، زمان بیشتر می‌شود. راه راه ماهور رنگ عوض کردن زیاد دارد. زمینه ساده مه آرا رج یکدست می‌خواهد؛ اشتباه آنجا روی سفید زود دیده می‌شود.

عدد ساعت ثابت نمی‌نویسم. ظرفیت عوض می‌شود. نخ رنگ موردنظر گاهی تمام می‌شود. سفارش عمده بیست تخته را خط تولید بی‌نام حساب نکنید؛ هر تخته جدا بافته می‌شود.

اگر دو دیبا زرشکی با هم در نوبت باشند، از یک بوبین می‌بافم تا رنگ جفت شود. بوبین جدید حتی از همان رنگرزی گاهی یک پرده فرق دارد. روی ۱۱۰ سانتی‌متر معلوم است.

ظهر کوتاه است. چای، نان، برگشتن سر دستگاه. طاقه نیمه‌کاره را زیر آفتاب پنجره رها نمی‌کنیم. رنگ تازه روی چله اگر گرم شود، یک سمت تیره می‌شود.

زمستان خشک‌تر است. پود بیشتر می‌بُرد. کاسه آب کنار دستگاه می‌گذاریم، نه روی طاقه. تابستان پنجره را نیمه باز می‌کنیم اما طاقه را در مسیر باد مستقیم نمی‌گذاریم. گرد می‌نشیند روی نوار سفید دیبا.

صدای شانه را از رج درست می‌شناسم. اگر شانه تند بخورد و پود جا نگیرد، همان رج را درمی‌آورم. درآوردن رج وقت می‌گیرد. سریع‌تر از بافت دوباره خراب کردن نیست. مشتری این مرحله را نمی‌بیند.

ست‌ها دو یا سه قطعه هماهنگ می‌خواهند. شیدا حمام ۱۱۰×۲۰۰ و دست ۵۰×۷۰ است. رنگ طوسی و صورتی باید از یک نوبت نخ باشد. آذین مسافرتی ۱۱۰×۱۷۰، دست ۵۰×۷۰ و کلاه. کلاه از همان پارچه است. بافت کلاه کار جداست اما نخ همان است.

نیلا زمینه نخودی بافته می‌شود؛ نقش قارچ و گیلاس و لیمو بعداً می‌آید. رایا نقش قایق یا شناگر روی نوار کرم. در روز بافت من با رج طرفم. نقش بعداً کنترل جدا دارد.

مرز ادعا و کنترل طاقه را در کیفیت حوله دستباف گذاشته‌اند. اگر جمله‌ای اینجا با آنجا نخواند، آنجا ملاک است.

وقتی طول طاقه تمام شد، پایین کار را نمی‌بُریم که بعد ریشه بدوزیم. تار را آزاد می‌گذاریم. ریشه سفید در بیشتر مدل‌ها از همان تار روشن حاشیه است.

اگر ریشه کوتاه دربیاید، آن طاقه کم‌اندازه است. ابعاد روی کارت با رواداری دو تا سه درصد. ریشه را جزء طول تزئینی بخوانید.

شانه کردن ریشه کار آخر است، نه اول. اول کنترل سطح، بعد ریشه. اگر وسط کار ریشه را شانه کنیم و بعد طاقه را روی میز بکشیم، دوباره گره می‌خورد.

ریشه را کوتاه نکنید تا «مرتب» شود. اختلاف جزئی دستباف است. اگر رشته‌ای در ارسال کش آمد، بقیه را قیچی نزنید. بعد از شست با شانه درشت از بالا به پایین باز کنید. نکشید که تار از پود درآید.

اتوی داغ روی ریشه نگذارید. حرارت مستقیم پود را براق و تار را شکننده می‌کند. اگر جناغی را مرتب می‌خواهید، بخار را روی پشت بافت بگذارید، با پارچه میانی.

ریشه را وقتی طاقه خیس است شانه کنید. خشک و گره خورده را نکشید. آب ولرم. فشار کم. اگر گره سفت است همان نقطه را با انگشت خیس کنید. زیپ لباس در ماشین ریشه را می‌کشد؛ کیسه شست برای ماهور و ماهورا و دست‌های کوچک بهتر است. دیبا را در کیسه تنگ تا نکنید.

ساعت روز و ورود نخ را در یادداشت روز کارگاه نوشته‌ام. اینجا همان کار را از نخ تا بسته‌بندی جمع می‌کنم.

کنترل: موج، گره مرده، نوار

ظهر یا عصر طاقه را روی میز پهن می‌کنیم. نور از پنجره. دست روی سطح.

لامپ زرد عصر نوار خردلی پرنیان را عوض نشان می‌دهد. برای رنگ، نور روز ملاک است. اگر غروب شد، کنترل رنگ را به صبح می‌اندازیم. موج و گره را همان عصر می‌شود دید.

موج. اگر رج عجله شده باشد سطح مثل ورق برمی‌دارد. از روبرو کمتر می‌بینید. از زاویه و با کف دست معلوم می‌شود. طاقه موج‌دار وارد فروشگاه نمی‌شود. تعمیر اگر ممکن باشد در کارگاه می‌ماند. اگر نه، نمونه آموزشی. به مشتری نمی‌رسد.

نمونه آموزشی را با گچ کنار ریشه علامت می‌زنیم تا با موجودی قاطی نشود. شاگرد روی همان طاقه موج را لمس می‌کند. فروخته نمی‌شود. امانت ویترین هم نمی‌شود.

گره مرده. گره پود که در سطح سفت شده و جا نمی‌شود. زیر دست می‌زند. روی پوست صورت بعد از حمام معلوم می‌شود. اگر گره در حاشیه باشد و باز شود، گاهی قابل اصلاح است. اگر وسط سطح باشد، رد.

یکدستی نوار. نوار زرد ماهورا نباید وسط کار باریک شود. راه راه ماهور اگر کج برود کل نقش می‌خوابد. نوار سفید دیبا باید پهنا را حفظ کند. رنگ‌های ترنج دوازده‌تاست؛ هر طاقه داخل خودش یکدست باشد، نه اینکه بوبین عوض شود و وسط حمام دو رنگ دیده شود.

یکدستی رنگ. بوبین اگر عوض شود و کمی فرق کند، روی حمام بزرگ معلوم است. نیورا سبز جدا از سفید و طوسی و کرم بافته می‌شود. هر کدام باید داخل خودش یکدست باشد.

ریشه. کم، پاره، نامیزان. شانه می‌کنیم. اگر تار کم آمده باشد، رد.

ابعاد. متر روی عرض و طول. دستباف است. دو تا سه درصد. بیشتر از این، مدل عوض می‌شود.

متر را از ریشه حساب نمی‌کنیم. ریشه جدا از طول اعلام‌شده روی کارت است مگر کارت خلافش را بگوید. مشتری باید کارت را بخواند. اختلاف یک سانتی در عرض ۱۱۰ برای دیبا داخل رواداری است. ده سانتی نه.

نقش چاپی جدا: طرح نیلا کامل باشد، رنگ نقش پخش نشده باشد. قایق و شناگر رایا روی نوار کرم باشد، نه روی ریشه. اگر نقش روی ریشه آمده، آن طاقه از کنترل نقش رد می‌شود حتی اگر جناغی سالم باشد.

هر طاقه که این‌ها را رد کند تأیید می‌شود. موجودی فروشگاه فقط طاقه‌های تأییدشده است.

دیبا دو میلیون تومان هر عدد است. ۱۱۰×۲۰۰. سه رنگ. ماهور ۲۳۵ هزار. ۵۰×۶۰. هر دو از همین دستگاه پایین می‌آیند. فرق‌شان اندازه و زمان است، نه جنس ساختگی.

لیانا ۳۸۰ هزار. ۵۰×۸۰. نیورا ۱٬۵۵۰٬۰۰۰. ترنج ۱٬۵۳۰٬۰۰۰. مه آرا ۱٬۸۰۰٬۰۰۰. رایا ۷۸۵ هزار. ماهورا ۲۵۰ هزار. نیلا ۲۵۵ هزار. شیدا ۴٬۳۵۰٬۰۰۰ برای ست. آذین ۲٬۶۵۰٬۰۰۰ برای سه قطعه. قیمت خرد است. عمده روی پیش‌فاکتور.

مدل‌ها را در خرید حوله دستباف با کارت می‌بینید. موجودی را از همان‌جا بخوانید.

بسته‌بندی

بسته‌بندی ساده است. کارتن یا پاکت مقاوم. رطوبت نگیرد. ریشه شدید تا نخورد. ریشه ادامه تار است؛ تا خوردن شدید گره می‌سازد.

طاقه را اول از طول شل تا می‌کنیم، ریشه بیرون می‌ماند یک بند، بعد در کارتن. پلاستیک چسبناک روی جناغی نمی‌چسبانیم. جای چسب روی پنبه می‌ماند.

برچسب مدل و رنگ روی لبه کارتن است، نه روی خود بافت. گلدوزی هُناباف روی نوار میانی دیبا بعد از بافت است؛ آن را با برچسب پست قاطی نکنید.

طاقه را روی هم فشار نمی‌دهیم که حجم پست کم شود و جناغی بشکند. دیبا را تا کامل در کیسه تنگ نمی‌گذاریم؛ عرض ۱۱۰ جا نمی‌شود درست بماند. ست شیدا را دو تکه با یک نوبت رنگ در یک بسته می‌گذاریم تا جفت جدا نشود. آذین سه قطعه؛ کلاه را گم نکنید، داخل تا ممکن است باشد.

برچسب روی کالا می‌ماند. مرجوعی تا هفت روز اگر سالم و برچسب باشد. بدون برچسب قاطی می‌شود با طاقه برگشتی بی‌نام. آن را نمی‌پذیریم.

ارسال از بیرجند است. تهران و مراکز استان معمولاً دو تا چهار روز کاری. شهرهای دیگر چهار تا هفت با پیشتاز یا تیپاکس. زمان بافت را با زمان پست قاطی نکنید. بافت روی پیش‌فاکتور عمده می‌آید. ارسال بعد از اتمام بافت و کنترل است.

سفیدکننده قوی در کارگاه روی طاقه نمی‌زنیم. شما هم نزنید. آب ولرم. شوینده ملایم. خشک در سایه. رنگ تیره جدا. نرم‌کننده زیاد همان پوشش را به خانه می‌آورد که ما روی نخ نمی‌گذاریم.

کلر استخر را با آب شیر آبکشی کنید. کلر در بافت نماند. بعد خشک در هوا. نیورا و ترنج را بعد از تمرین در کیف مرطوب نگذارید. جناغی زود هوا می‌خورد به شرط آن‌که تا نخورده در کیسه نماند.

هجده سال همین را تکرار کرده‌ام: عجله موج می‌آورد. چله شل جناغی را خواب می‌کند. ریشه دوخته فَرَت نیست. طاقه ردشده ویترین نمی‌شود.

فاطمه حسینی نوار رنگی و ست کوچک را می‌بافد. من طاقه سرمه‌ای و کنترل جناغی را بیشتر دست می‌گیرم. هر دو رج خودمان را امضا می‌کنیم، نه با قلم روی پارچه، با مسئولیت. اگر طاقه برگشت بخورد و ایراد بافت باشد، همان بافنده می‌بیند.

سفیدکننده را روی طاقه آزمایشی هم امتحان کرده‌ایم سال‌ها پیش. نوار می‌پرد. نخ شکننده می‌شود. دیگر امتحان نمی‌کنیم. به مشتری هم نمی‌گوییم «کم بزنید». می‌گوییم نزنید.

جغرافیای این کار بیرجند است. نشانی کامل همان پلاک ۳، نبش شهید قائنی ۱، صنعت و معدن ۱ است. اگر مبدأ بافت برایتان مهم است، صفحه حوله بیرجند همان شهر و همان خیابان را می‌گوید.

کار از نخ شروع می‌شود. به طاقه روی میز کنترل می‌رسد. وسطش رج است. رج مال بافنده است، نه مال شعار.